Hôm nay
🔥 Chuỗi 0 ngày◎ Hôm nay 0/1 việc⚓ 0 hải lý
Hiểu đời · Tâm lý & ra quyết định · Bài 5/12 · khoảng 4 phút
Thưởng đuôi chuột ở Hà Nội 1902: bài học về động lực
Tâm lý & ra quyết định
Muốn người khác làm đúng, nên nhắc nhở thật nhiều hay sửa cách thưởng?
Trả lời trong một câu: Con người phản ứng rất mạnh với cách họ được thưởng và bị phạt; muốn đổi hành vi, hãy xem lại cơ chế thưởng phạt trước khi trách ý thức, và luôn hỏi 'cơ chế này vô tình đang thưởng cho điều gì?'.
1Đoán trước đã
Năm 1902, lo chuột trong hệ thống cống mới mang theo dịch hạch, chính quyền thuộc địa Pháp ở Hà Nội trả 1 xu cho mỗi con chuột bị diệt. Để nhận tiền, chỉ cần nộp cái đuôi. Chuyện gì xảy ra?
Quan chức bắt đầu thấy chuột cụt đuôi chạy khắp phố. Người ta chặt đuôi rồi thả chuột về cống cho sinh sản tiếp; một số nguồn còn ghi nhận việc nuôi chuột để lấy đuôi. Chương trình bị huỷ. Không ai 'xấu' cả: họ làm đúng điều được trả tiền.
2Giải thích trong 3 bước
Thưởng gì, nhận nấy
Cơ chế ở Hà Nội thưởng cho cái đuôi, không thưởng cho việc chuột ít đi. Người ta tối ưu đúng thứ được đo và được trả tiền. Đây là quy luật chung: khi một con số trở thành căn cứ thưởng phạt, người ta sẽ tìm cách đẩy con số đó lên, kể cả khi mục đích thật bị bỏ quên.
Munger đặt động lực lên hàng đầu
Trong bài nói nổi tiếng về tâm lý học của những phán đoán sai lầm, Charlie Munger, cộng sự lâu năm của Warren Buffett, xếp xu hướng phản ứng với phần thưởng và hình phạt lên đầu danh sách. Câu thường được gắn với ông: 'Cho tôi xem động lực, tôi sẽ cho anh xem kết quả'.
Động lực bẻ cong cả suy nghĩ
Động lực không chỉ đổi hành vi mà đổi cả cách người ta nhìn sự việc. Người bán hàng hưởng hoa hồng thật lòng tin sản phẩm mình bán là tốt nhất; người được trả công theo giờ thật lòng thấy việc cần thêm thời gian. Phần lớn họ không nói dối, họ bị động lực dẫn đường.
Hình dung cho dễ nhớ: Như cài ứng dụng chỉ đường chỉ theo một tiêu chí 'quãng đường ngắn nhất': nó sẽ dẫn bạn qua ngõ hẹp, đường ngập, vì bạn chỉ thưởng cho mỗi tiêu chí đó.
3Áp dụng ngay hôm nay
- Khi thấy ai đó làm điều khó hiểu, hỏi trước: 'Người này được thưởng, bị phạt theo cách nào?', rồi mới kết luận họ kém hay xấu.
- Khi nhận lời khuyên mua bảo hiểm, đầu tư hay mua sắm lớn, hỏi thẳng người tư vấn được trả tiền thế nào. Không phải để nghi ngờ, mà để biết lời khuyên đang nghiêng về đâu.
- Khi giao việc hay đặt chỉ tiêu, tự hỏi: 'Có cách nào đạt con số này mà mục tiêu thật vẫn hỏng không?'. Nếu có, đổi cách đo hoặc đo thêm một con số để giữ chân.
- Với chính mình: muốn bỏ thói quen xấu, làm cho nó khó làm hơn và tự thưởng ngay cho thói quen tốt, đừng chỉ dựa vào quyết tâm.
4Hiểu lầm phổ biến
Hiểu lầm: Người làm sai là do thiếu ý thức, cứ nhắc nhở nhiều là được.
Thực ra: Lời nhắc nhở yếu hơn nhiều so với tiền thưởng, tiền phạt, lời khen chê đang tác động hằng ngày. Sửa cơ chế thường hiệu quả hơn sửa người.
Hiểu lầm: Người tư vấn có hoa hồng chắc chắn đang lừa mình.
Thực ra: Phần lớn họ tin thật vào điều mình nói; động lực bẻ cong nhận thức một cách vô thức. Biết điều đó để tự kiểm tra lại, không phải để buộc tội.
5Một từ Hán Việt mang về
激励
jīlì · Hán Việt: khích lệ · động lực, cơ chế khuyến khích
Tiếng Việt dùng 'khích lệ' theo nghĩa động viên. Trong quản trị, tiếng Trung nói 激励机制 (jīlì jīzhì): 'cơ chế khuyến khích', tức cách thưởng phạt.
6Ba câu đố nhanh
1. Vì sao chương trình thưởng đuôi chuột ở Hà Nội thất bại?
Đáp án: Nó thưởng cho cái đuôi, không thưởng cho việc chuột giảm. Người ta tối ưu đúng thứ được trả tiền: cái đuôi.
2. Theo Munger, muốn thay đổi hành vi của một nhóm người, nên xem lại điều gì trước tiên?
Đáp án: Cơ chế thưởng phạt. Ông xếp sức mạnh của phần thưởng và hình phạt lên đầu danh sách.
3. Nhân viên được thưởng theo số cuộc gọi chăm sóc khách hàng. Rủi ro dễ thấy nhất là gì?
Đáp án: Gọi nhiều cuộc ngắn, hời hợt cho đủ số. Thưởng theo số cuộc gọi thì nhận về số cuộc gọi, chưa chắc nhận về khách hài lòng.
Tiến độ được lưu ngay trên thiết bị này, không cần tài khoản.